Ana Sayfa İrtibat Sık Kullananlara Ekle     www.İslamÜstündür.Com       Biz Kimiz ? İlkelerimiz
  İslam'da bilim ve medeniyet

 

Konuyla alakalı diğer yazılara,  " Avrupa'nın üzerine doğan İslam güneşi, İslam ve Rönesans, Kuran ve bilim , Müslüman bilim öncüleri , İslam felsefesinin özgünlüğü " başlıklı yazılardan ulaşabilirsiniz.  

 

 

                                                    İSLAM’DA BİLİM VE MEDENİYET
 

İlim tüm insanlığın ortak mirasıdır, İslam’ın kendine has, özel medeniyetini oluşturmada kullanılan araçlardan biri de Yunan- Helenistik bilimidir. İslam bu bilimi almış, korumuş, bir çok alanda geliştirmiş ve kendine has bir medeniyet oluşturmada bilimleri kullanmıştır.

 

               
                      İslam dünyasına eski medeniyetlerden ilimlerin intikal etmesi  (İslam ve İlim, S. H. Nasr)

                 

 

 

Önsöz

Şimdiye kadar İslami kültür, hep antik medeniyetle bizim ortaçağımız arasında zorunlu bir geçiş dönemi olarak sunuldu. Hatta tarihi misyonunun başarısı bile Greklerin eserleri ve teknikleri üzerinde yükselmesine bağlandı. Bu ise bir bakıma büyük bir medeniyeti batı tarihinin hizmetinde bir unsura dönüştürmektir. Nasr’ın başarısı, Grek mirasının bağımsız bir düşüncenin gelişiminde sadece bir safhayı oluşturduğunu ikna edici bir biçimde ortaya koymasıdır. (s.8) Biruni, Razi, İ. Heysem, Battani, İ. Rüşd gibi şahsiyetler bizim ortaçağ kültürümüzün bir adım önündeydiler. (s.11) İbni Rüşd ile Gazali arasındaki son çatışma, sadece bilim değil muhteşem ictihad (Mezhep sistemi ve Kuran yorumu) alanını da bitirdi. Gazali’nin temel tezi, fiziki nedenlerin gerçek nedenler olmadığı fakat sadece Allah’ın doğrudan müdahalesi için vesileler teşkil ettiği şeklindedir. (s.15)

 

                  ‘Bilimi yok edenler gerçekte dinin altını oyarlar.’ El- Hazin

İslam’ın çöken dünyevi sistemi yerini şahsi mistik deneyimin (tasavvuf) görünmez, gizli ve kuşatıcı varlığı aldı. (s. 16)    Giorgio De Santillana

 

 

Rahman ve rahim olan Allah’ın adıyla

Giriş

İslam’ın ilkeleri

Müslüman için tarih, İslam’ın zamana bağlı olmayan ilkelerini hiçbir şekilde etkilemez. İslam medeniyetinin simgesi kararlılığı, oturmuşluğu ile İslam’ın değişmez ve sarsılmaz niteliğini simgeleyen Kabe’dir. İslami vahiy, daha önceki medeniyetlerin mirasına kendi dehasını katarak ürünleri bütünüyle İslami nitelikte bir medeniyet kurar kurmaz değişme ve intibak üzerindeki ilgi dağıldı; buna karşılık, sanatlarda ve ilimlerde bir kararlılık, bir billurlaşma ortaya çıktı. Bu kararlılık, söz konusu sanatların ve ilimlerin kaynağını oluşturan ilkelerin değişmezliğine, sarsılmazlığına dayanıyordu.  (s.17)

İslam’da sanatlar ve ilimler, vahyin özü olan vahdet düşüncesine dayanır. Aynı şekilde İslami denilebilecek ilimlerde tabiattaki vahdeti ( tak kaynaktan yaratılmayı ) sergiler. İslam vahyi, asılın, özün ihyası, yeniden hayatla buluşmasıdır. (s.18)

İslam’ın üç anlam basamağı vardır: Evrendeki her şey Müslim yani İlahi emirlere teslim olmuştur. Ondan aldıkları görevi yerine getirirler. İkincisi, kendi iradesiyle vahyin şeriatına uyan insanlar müslim’dir. Son basamak ise katıksız bilgi ve kavrayış basamağı arifler (Derin kavrayış sahipleri) makamıdır. (s.19)

İslam düşüncesinin birçok öğesi daha önceki geleneklerden tevarüs edilmiştir ve İslam bu geleneklerdeki hakikatlerin inkârcısı değil mirasçısıdır. İslam eskiden gelen bu ilmi mirasa tevhidi bakış açısını ve ilahi kurallara teslimiyeti kazandırarak Atina ve İskenderiye’de söndürülen ilim ateşini yeniden tutuşturmuştur. (s.22)

İslam ilmi ancak marifet ile sımsıkı bağlı olursa soylu bir özellik kazanacağını ısrarla belirtir. (s.24) Müslüman ilmi üç yönlü öğrenir: Şeriat ( Kuran’dır; ictihadla açıklanmıştır), tarikat ve hakikat. Şeriat bir dairenin çemberi, tarikat yarıçapı, hakikat ise merkezidir.

 

                                                    

Hıristiyanlığın Roma’da kuruluşunun üzerinden kuruluşundan 200 yıl geçtikten sonra (MS 313) bile batı hala müthiş bir barbarlık içinde yüzüyordu. Buna karşılık Hz Muhammed’den 200 yıl sonra Halife Harun Reşid döneminde İslam dünyası kültür bakımından çok hareketli idi. (s.25)

 

İslam medeniyetindeki perspektifler

İslam yaklaşık yüz yılda Ortadoğu’dan Kuzey Afrika’ya ve ispanya’ya kadar yayılmış, daha önce pek çok medeniyetlerin gelip geçtiği bu bölgelerde birçok ilimle yüz yüze gelmiş, bu ilimlerden kendi ruhuna uyanları bünyesinde eritmiş ve kendine özgü kültürel hayatını bunlarla beslemiştir. İslami vahyin özgüveni, birçok kaynaktan düşünceler özümsemesini kolaylaştırmıştır. Grek, Kaldeliler, Hintliler, İranlılar ve Çinlilerden alınan ilimler yeni bir bütünlüğe kavuşmuşlardır. Bu yeni yapı yüzyıllar içinde geliştirilmiş ve vahiyden kaynaklanan temel yapıya eklenerek İslam medeniyetinin bir parçası olmuştur. (s.27, 37)

Huneyn ibn İshak ve Sabit ibn Kurra’nın başını çektiği mütercimlerin yaptığı tercümelerdeki düşünceler içinde Kuran ruhuna uyanlar ayıklanıp seçilmiş ve İslam medeniyetinin parçaları olmuştur. (s.29)

Ömer Hayyam, Risale-i Vücud ( Tahran Milli Kütüphanesi, Beyâzi yazması) adlı eserinde ilim peşinde koşanları dörde ayırır: “Kelamcılar, Filozoflar, İsmaililer ( Kendi zamanında meşhur olan batini bir şii bir grup ) ve Sufiler. Sufiler, akılı gereksiz şişkinliklerden kurtarıp arıtırlar. Yolların en iyisi sufiliktir. Allah aşıklarının rehberi ilhamdır. Onların akılla bir ilgileri yoktur. Akılla alışverişi kesmişlerdir.” Der.  (s.31) Hayyam kendini sadık bir pisagoryan ve sufi olarak tanımlamaktadır. (s.32, 35, 53)

Batı dünyasında çoğunluğun gözünde bilim, teknoloji ve teknolojinin uygulamaları demektir. Buna karşılık İslam’ın anladığı ilim, ona değer verenleri manevi anlamda olgunlaşmasına ve huzura kavuşmasına yarayacak bilgidir. Bu nedenle sonuçları içe dönüktür. Bu ilmi anlayıp değerlendirmek ancak kendi hedefleri ve kendi bakış açısı içinde mümkündür. (s.38)

İslam biliminin evrensel şahsiyetleri

Tıpkı gövdesi hikmet olan bir ağacın dalları gibi Müslüman bilge kişi, bütün ilimleri aynı temel ilkelerin değişik uygulamaları olarak öğretmek suretiyle, öğrencilerinin zihnine ilimlerin birliği düşüncesini daha baştan güzelce yerleştirir. (s.39)

Cabir İbn hayan, el-Kindi, İbn İshak, Sabit İbn Kurra, el-harezmi,er-razi, Farabi, el- Mesudi, İbn Sina,İbn’ul-Heysem,el-Biruni, el-Mecriti, el- Gazzali,el-Hayyam, İbn Rüşd, N. Tusi, eş-Şirazi, İbn Haldun,el-Amili… gibi alimlerin gelen bilgileri kitapta verilir. ( s. 40-58)

Eğitim sisteminin temelleri ve eğitim kurumları

Medrese; Üniversiteler

Özellikle Harun Reşid ve Me’mun dönemlerindeki felsefe, tabiat ve matematik ilimleriyle uğraşma nedenini sadece yöneticilerin kişisel merakları ile açıklayamayız. Asıl sebep İslam inanç ilkelerini mantıki delillere dayandırmak ve hak olduğunu ispat etmek amacı idi. (s.70) Bu dönemlerde Darul hikme, Bağdat, Kudüs, Kuzey Afrika, Semerkand, Ezher, Granada medreseleri gibi ilim merkezleri kuruldu. Bu merkezlerin bazılarında bir milyondan fazla kitap bulunmakta idi. (s.71) Eğitim parasızdı. Öğrenci hocasını seçerdi. Buralarda sadece bilgi değil, ruhta elden ele geçirilmekte idi. (s.73)

Farabi, Tahsil-üs-Saade ( mutluluğu elde etme) adlı eserinde: “İşe önce sayılarla ( yani aritmetikle) başla, sonra büyüklere ( hacimlere, geometriye) ondan sonra da özünde sayı ve büyüklük olan ( optik gök küreleri ve hareket eden büyüklükler) bütün diğer şeylere, müziğe, ağırlıklar ilmine, mekaniğe geçilir.” ( AlFarabi’s Philosophy of Plato and Aristotle, s. 19) der. (s.74) İlk rasathane 288 tarihinde Bağdat’ta kurulmuştur. (s.79)

Tıbbın teorik tarafı Cami ve medreselerde, pratik tarafı hastanelerde öğretiliyordu. İlk hastane, 707 yılında Şam’da kurulmuştur. Öğrenci Cami, medrese ve hastane eğitimini tamamladıktan sonra günümüzdeki adı ile bir tez yazarak eğitimini tamamlar, tezi kabul edilirse icazet diploması alırdı. (s.88)

Kozmoloji, coğrafya ve tabiat tarihi

İslam kozmolojisi Kuranî kaynaklardan çıkartılan bir ilme dayanır. (s.96) Biruni, jeodezi ( yer ölçümü) biliminin kurucusu sayılır. (s.98) İslam tabiat tarihçilerinin çoğu, Allah’ın ayetlerini incelemek için bu ilme yönelmişlerdir. (s.110)

Fizik

Minerallerin özgül ağırlığını Biruni bulmuştur. (s.130) İbnü’l-Heysem, en büyük optik bilginlerindendir ve ortaçağın en büyük fizikçisi kabul edilir. (s.131) İbni Sina ve el-Biruni arasındaki yazışmalardan: “İnancımıza göre gökler eliptik ya da mercimek biçimlidir.” ( Dekhoda, Ali Ekber, Biruni ( Tehran: İntişarat-ı İdareh-i Küll-i Nagerish. BVezarat-ı Ferhang, 29 vd.) el-Hazani, denge biliminin kurucusudur. (s.144)

Matematik

İslami açıdan matematik çokluk içindeki birliğini tevhidin ifade aracıdır. Sayılar ilmi Bir olanı anlatan bir dildir. (s.152)

Müslüman astronomlar birçok gözlemler yaptılar ve sonuçlarını, eskilerden daha kapsamlı olan ve modern zamana kadar kullanılan ziçlerde ( astronomik çizgiler) topladılar. (s.153) Cebirin Hint kökeninden alıp Grek yöntemleri ile geliştirmişlerdir. Cebir İslam dünyasında olgunluğa erişmiştir. Logaritma kelimesinin kaynağı da bir Müslüman olan Harezmi’nin ’Liber Algorismi’ adlı kitabıdır. (s.154) Müslümanlar sayı ilmini Yunanlılarca bilinenin ötesine yaydılar, yeni yöntemler buldular, geliştirip sistematize ettiler. N. Et-Tusi, Astronomiyi bağımsız bir bilim haline getirdi. (s.158)

Astronomi

Astronomide Müslümanlar daha çok Batlamyus geleneğini sürdürmüşlerdir. Cabir ibn Eflah (s.179)ve Nasireddin Tusi (s.180) ise Batlamyus’u eleştirmişlerdir. Battani, ekliptik eğikliğin 23 derece 35 saniye olduğunu hesaplamıştır. Yıldızlar ilmine dair adlı eseri Rönesansa kadar astronomide temel eserlerden biri olarak okutulmuştur. (s.177)

İbnû’ş-Şatır’ın ay sistemi, kopernik’in 200 yıl sonra sunduğu ay sisteminin aynısıdır. Kopernik astronomisinde yeni olarak sunulan şeyler temelde Tusi ve öğrencilerinin okulunda mevcuttu! Biruni dünyanın güneşin etrafında döndüğünü biliyordu hatta gezegenlerin dairesel değil elips biçiminde hareket ettiğini açıklamıştı. (s.181)

Tıp

17. yüzyıla kadar Müslüman hekimler batılı adları isimlerle Avrupa’da okutulmuştur. (s.191) İbni Sina’nın kanun fi’t-Tıp adlı eseri için, Nizam-Arudi, “Eğer Hipokrat ve Galen yaşıyor olsalardı, muhakkak ki, bu kitaba atıfta bulunurlardı.” ( Çehar makale, s. 79-80) demektedir. Bu eser 19. Yüzyıl başlarına kadar tıbbi otoritesini korumuştur. ( Amber Haque (2004), "Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists", Journal of Religion and Health 43(4), p. 357-377 [375] )

Felsefe

El- Kindi, Farabi, İbni Sina,İbni Rüşd akla gelen ilk Müslüman filozoflardır. İslam felsefesinde iki ekol öne çıkmıştır. (s. 293)  Kindi ve Farabi kemale İbni Sina ile ulaştı. (s. 296)

Meşşailer ( Akılcı, Aristocular) : Aristo’nun kıyas metoduna önem vererek gerçeğe ulaşmada akıl prensiplerini kullanma yöntemini benimsemişlerdir. İşrakiler (Aydınlanmacılar): İslami Platınik ve Farisi öğretilerin etkisiyle hakikate aklı da kullanarak sezgi ve işrak yoluyla ulaşmayı benimserler. (s. 294)

Akılcı filozoflar Gazali’nin cerhi - eleştirileri ile nüfuzlarını yitirmişlerdir. İbni Sina ve Nasıruddin et-Tusi ya Şii’dirler ya da Şia’dan gelen bir temele dayanırlar. (s. 295) Şia fizik alemini manevi hakikatlerin yansıdığı bir ayna olarak görürken sufi ile aynı çizgide düşünür. (s. 296) Eşari kelamcılığının yayılması İslam dünyasında akılcılığın tesirini azalttı ve tasavvufun yardımıyla gücünü büyük oranda ortadan kaldırdı. (s. 303) Gazali, İslam dünyasında Aristoculuğu İslam’ın deruni hayatından kovdu. (s. 304)

Gazali’nin el Munkız mineddelal adlı eserinden: Aristo, küfür ve sapıklık sayılan bazı fikirleri almaktan kurtulamadı. Bu sebeple hem bu filozofları ve hem de İbni Sina ve Farabi ve başkaları gibi onlara uyan İslam filozoflarını tekfir etmek gerekir. Filozoflar hakkında iyi zannı sebebiyle doğru yoldan çıkan ne kadar adam gördüm. (s. 306) İslam’a bağlı ama cahil kimseler felsefe ile irtibatlı her ilmi reddederek dinin savunulabileceğini zanneder. Hatta onların söylediklerinin vahye aykırı olduğunu varsayarak güneş ve ay tutulması hakkındaki görüşlerini kabul etmezler. Felsefeyi derinlemesine bilen bir kimse bu hücumları işittiğinde o kendi delillerinde şüpheye düşmez, tersine İslam’ın cehalet ve kesin delilleri inkar etme üzerine kurulduğuna inanarak, felsefeye karşı sevgisi ve İslam’a karşı da nefreti artar. Bu ilimlere karşı çıkarak İslam’a yardım edeceğini sanan kimse dine karşı büyük bir cinayet işlemiştir. Halbuki dinin olumlu ve olumsuz anlamda bu ilimlere herhangi bir müdahalesi olmadığı gibi, bu ilimlerin de dinî meselelere müdahalesi yoktur. (s. 307) Mantık ilminde de aynı şey söz konusudur. Bu ilme karşı çıkılacak olursa bu, mantıkçıların, dini korumanın bu tür karşı çıkışlara bağlı olduğunu sanan kimsenin aklından hatta dininden şüphe etmelerinden başka bir şey sağlamaz. (s. 308)

İbni Rüşt, Gazali’ye karşı çıktı. O Endülüs felsefesine anti-Gazali’ci bir anlayışı soktu. (s. 309) İbni Rüşd batıda dine karşı ve şeytanın havarisi olarak tanıtılmıştır. Halbuki o akıl ve vahyin gerçeğe ulaşmada kaynak olduklarını ve aynı hedefe götürdüklerine inanırdı. (s. 314)

Sühreverdi batini öğretileri açıkça ifade etmesi ve özellikle Zerdüştlük kaynaklarından alınan sembolizme dayanması, bunun yanında fakihlerle ilgili sert ve sözünü sakınmayan eleştirileri hapsedilmesine neden oldu. Hikmetul işrak adlı eseri mantıkla başlar ve vecd ile son bulur (s. 326-327) Three Treaties on Mysticism (s. 30-38) adlı eserinde tevhidi beş mertebeye ayırır: Allah’tan başka ilah yoktur; Ondan başka o yoktur; bütün O-luklar ondandır; Senden başka sen yoktur; son mertebe, bir kimse sen diye hitap ettiğinde onu kendinden ayırır ve ikilik iddia eder, ikilik ise birlik aleminden çok uzaktır. (s. 332)  Benzer iddiaları (Klasik vahdeti vücud anlayışı!) Molla sadra ve İbni Arabi’de dile getirmiştir. (s. 333)

İrfani gelenek

İslam dünyasında bilginin en yüksek biçimi, hiçbir zaman tek bir bilim ya da istidlal düzeyinde kalan bir scientia haline gelmemiş, aksine her zaman için velilerin hikmeti ya da nihai anlamı marifete tekabül eden bir sapientia olarak kalmıştır. Felsefe gerçekte, manevi erdemleri elde etmeye matuf hal ve hareketleri vasıtasıyla marifetin bütünlüğünü tamamlayan bir unsur idi: Fakat sonraları salt teorik bilgilerle sınırlı hale geldi. Manevi tekamülden tamamen soyutlandı ve aklın ( intellect) sınır edilmesi suretiyle, beşeri akla indirgendi. Bilginin en yüksek biçimi kabul edilen marifettir. (Allah’a yakın olma, onu bilme) vahdeti vücutcular lailahe illellah kavramını ‘Vücudu mahz’dan başka varlık yoktur’ diye anlarlar. (s. 339) Vahdeti vücud öğretisi ilk defa, Endülüs’te doğup Şam’da ölen ibni Arabi tarafından formüle edilmiştir. (s. 342) İbni Arabi, Kuran dışında Hermetik ve Pisagoryen unsurları da kullanmıştır. (s. 343) Abdülkerim el-Cilî, İnsanı kamil adlı eserinde: İnsanı kamil, tüm varlığın etrafında deveran edip durduğu kutuptur. Mevcudat var oldukça o tektir. Fakat o farklı biçimlerde görünür. (II/s. 48) Sufi için Alem Allah değildir, fakat ondan başka bir şeyde değildir. İnsanı kamil, Muhammed’in nurudur. İnsanı kamil Allah’ın aynasıdır. Allah esma ve sıfatlarını sadece insanı kamilde görmeyi dilemiştir. ( II/ s. 50)

( Yazar bu bölümde ehli sünnetin genel olarak kabul görmeyen ‘Sudur-vahdeti vücud-panteizm’ fikirleri sıralar ve bilgi verir. S. 335-351 )

Ey Allah’ım, bizi boş işlerle uğraşmaktan sakındır ve bize eşyayı olduğu gibi göster. Gözlerimizi cehalet perdesinden kurtar ve bize eşyanın mahiyetini göster. ( Molla Câmi, Levaih, s. 2)