Ana Sayfa İrtibat Sık Kullananlara Ekle     www.İslamÜstündür.Com       Biz Kimiz ? İlkelerimiz
  Kuran Ahkamının Değişmesi

                            Konuya ek olarak 'İslam fıkhı' adlı yazıyı tavsiye ederiz

 
                                           Kuran Ahkamının Değişmesi

Kuran ahkamın değişmesi hakkındaki görüşleri üç grupta toplayabiliriz. Bir grup, "asıl olan amaçlardır, buna göre hükümleri değişebilir."  derken ikinci grup, " Kuran'da yer alan hiçbir hüküm değişmez." demektedir. Üçüncü grup, " dinin temelinde olan hükümler değişmezken, örf üzerine bina edilmiş olanlar değişebilir." derler. ( s. 13)  İllet, ayetlerin anlaşılmasına bir aracı olup, onların değişmesi ile hükümler değişmez. Ama sebep ile hükümler arasında sıkı bir ilişki vardır. Sebeplerin varlığı ile hükümler uygulanır, yokluğunda ise uygulanmaz. Hikmet ise, kanun koyucunun - Allah'ın - gözettiği maslahattır ( insanların faydasına olanlardır) ya da kötülüğü def etmektir. (s. 21, 23) Mekke'de sağlam bir inanç temeli oluşturulmuş, Medine'de ise toplumun inşasına geçilmiştir. ( s. 27)
Ahkam ayetlerinin özellikleri:
1- Kuran hüküm koymada tedrici bir yol izlemiştir. 23 yıllık bir zaman süresinde nazil olmasının sebeplerinden birisi de budur. İçki 4 aşamada haram kılınmıştır. ilki Mekke'de, diğer üçü Medine'de indirilmiştir. ( s. 27) Kuran'ın hükümleri toptan gelmiş olsaydı toplumların değişmesi çok zorlaşacaktı. Yıllardır birikmiş, kök salmış kötülükleri bir anda toplumdan söküp atmak kolay bir şey değildir. Uzun bir eğitim, sabır ve özveri isteyen bir iştir. ( s. 29)
2- Kuran ahkamı hem dünyevi hem de uhrevidir. İslam dini ibadet ile hukukun iç içe girdiği bir dindir. Allah'ın hukukla ilgili emirlerini yerine getiren kimseler, bunu sadece bir görev aşkı ile değil aynı zamanda bir ibadet aşkıyla da yaparlar. Kişinin aldığı ahlakı ve ahirette karşılaşabileceği cezalarda insanın suç işlemesini engelleyen temel nedenlerdendir. Bu iki yönlü işleyiş kişilerde otokontrol sistemini de beraberinde getirir. Diğer hukuk sistemlerinin kolluk kuvvetleri ile halletmeye çalıştıkları bu alanı, İslam çok kolay bir şekilde halletmiş veya en aza indirmiştir. Yaptığı fiillerde sadece hukuka değil Allah'a da hesap vereceğinin bilincinde olan insan, kendi kendini kontrol etmiştir. İslam dışı sistemlerde ise yaptırım sadece dünyevi olduğundan dolayı, bundan kurtulmak kolay olabilmektedir. ( s. 31)
3- Ahkam ayetleri Kuran'ın muhtelif yerlerine serpiştirilmiştir. Bir sure içerisinde inanç, ibadet, ahlak ve muamelat bulunabilmektedir. Bunu bir ayet içerisinde bulmak bile mümkündür. (s .31) Bu sureleri veya ayetleri ilk okuyan kimse ayetler arasında bir ilgisizlik olduğu zannına kapılabilir. "Münasebet'ül-Kuran " diye bir ilim dalı bu nedeni oluşmuştur. Ahkam ayetlerinin Kuran'ın farklı yerlerine serpiştirmelerinin birçok hikmeti vardır:
a- Ahkam ayetlerinin temeli İnanca dayanır. Bu hükümlerin uygulanması ise ibadettir.
b- Ahkam ayetleri Kuran'ın farklı yerlerine serpiştirilerek konu sürekli olarak insanların gündemine taşınmış ve konunun canlı tutulması sağlanmıştır. Surede hangi konu anlatılmış ise, o surede zikredilen ahkam ayetleri de o konu ile ilişkilidir.
c- İnsan hayatı ile bütünlük arz eder. İnsan hayatı tekdüze değildir, çok farklı durumlarla hayatta karşılaşılabilmektedir. Bu durum birbirinden farklı gibi algılansa da aslında bir bütünlük içerisinde ve o kişinin hayatı ile ilgilidir. ( s. 32)
4-Kuran ahkamı insanlar için zararlı olan şeylerin kurutulmasını esas almıştır. İslam; can, mal, namus, akıl ve din emniyetini amaçlar. Kuran hükümleri bu değerleri koruma üzerine bina edilmiştir. Bu konu hakkında detay için, İslami emirler ve hümanizm adlı yazıya bakılabilir.
5- Ahkâm ayetleri açıklama yönünden farklılıklar arz eder: Her konu aynı özellikte açıklanmamıştır, bazı konular çok teferruatlı bazıları ise, genel açıklanmıştır. Aile içi ilişkiler detaylı açıklanmış,  devlet başkanlığı seçimi, devlet yönetimi fazla açıklanmamış, sadece, ehliyet, adalet, istişare, emanet, maslahat gibi temel prensiplere vurgu yapılmıştır. İnsanların içtihatla bir sonuca ulaşabilecekleri konularda fazla detaya inilmemiştir. ( s. 33)
6- Bazı ahkam ayetleri genel prensipler içerir: Ayetlerde detaylara inilmemesi, bu alanlarda çalışan araştırmacılara geniş bir hareket imkanı sağlanmış ve düşünce ufuklarını genişletmiştir.
7- Kuran ahkamı durumsaldır: Hükümlerde alt ve üst sınırlar bulunur. Bunlar arasında ise inanana istediği gibi hareket edebilme imkanı sunulmuştur.
8- Kuran ahkamı aksiyolojiktir: Ahkam içerikli ayetlerin bir alt yapısı vardır. Altyapı oluşmadan hükümler uygulanamaz. Ahkam ayetlerinin Mekke'de değil Medine'de nazil olmasının sebebi de bundan dolayıdır. Tevhid inancı ile değiştirildikten sonra, Medine döneminde toplumu şekillendirecek olan ahkam ayetleri nazil olmaya başlamıştır. Bu altyapı oluşmadan hükümler uygulanacak olursa, zülüm oluşurdu. İnsanların kanının aç olduğu bir toplumda, hırsızlık cezasının uygulanmaz. ( s. 35)
9- Kuran ahkamı evrenseldir: Kuran'ın ahkamı her asra ve her topluma hitap eder. ( s. 36)

1. Bölüm
Değişim hakkında genel bilgiler
Naslar (Kuran-ı Kerim veya hadiste bir konu hakkında açık olan sözler) her zaman ve çağda sabittirler. Naslardan anlaşılan şeyler ise, zaman ve mekana göre değişebilir. Din ile dini anlayış birbirinden ayırt edilmelidir. ( s. 38) Zamanla insanların ihtiyaçları değişmektedir ve bu nedenle mevcut olan yeni gelişmelere göre ictihadî (Kuran, hadis ile sabit olan şer'î delillerden hareketle yeni hüküm çıkarmak için emek sarfederek) çözümlere üretilir. (s. 39) 'Çevre, coğrafya ve iklimler' hükümlerin değişmesinde etkili olabilmektedir. Namaz, kutuplarda 'takdir' denilen yöntem ile o bölgeye en yakın ve normal gün kavramının olduğu yerlerdeki zaman çizelgesine göre ayarlanır. 'Siyasi etken ve bilimsel teknolojik' gelişmelerde hükümlerin değişmesinde etkilidir. "Gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve savaş atları hazırlayın." (Enfal, 60) ayetinde, güce sahip olma emri değişmezken bu gücün örnek ve nitelikleri zaman ve mekana göre değişebilir. Değişen pratikteki uygulamalardır, prensipler değildir. (s. 43)  'Örfte' hükümlerde değişmeye etki eder. İlk zamanlarda evlerin odaları birbirine benzediğinden dolayı, ev alımında bir odaya bakmak yeterli idi. Daha sonra evlerin projeleri değişince, bu hükümde değişmek zorunda kalmıştır. ( s. 45) Vahiy döneminde de ahkam, kurallar kademeli olarak hayata tatbik edilmiştir. Tamamen cahiliye adetleri üzerine bina edilmiş bir toplum üzerine örnek bir toplum inşa etmek amacında olan Kuran'da, kalıcı hükümlülere ulaştıracak geçici hükümlerin bulunması son derece doğaldır. (s. 47 ) İslam, hedeflemiş olduğu toplumu oluşturabilmek için tedrici bir yol izlemiştir. İslam önce kişileri eski yanlışlarından kurtardıktan sonra, kendi ilke ve prensiplerini inşa etmiştir.  Hükümler kolaydan zora doğru bir süreç içerisinde gelmiştir. İçki dört aşamada, faiz dört aşamada haram kılınmış, namaz önceleri 2 vakitten daha sonra 5 vakitte çıkarılmıştır. Mekke döneminde cihada izin verilmezken, Medine döneminde izin verilmiştir. (s. 49) Alkolik olan bir kişi İslam'ı seçmek istiyor ama içkiden bir anda kurtulamıyorsa, onu bir anda bırakmaya zorlamak yerine, bir süreç içerisinde bırakmasına izin  verilebilir. (s. 48)

Amaç niteliğinde olan hükümler değişmezken, araç niteliğinde olanlar değişebilmektedir. (s. 51) Hükümleri üç sınıfa ayırabiliriz:
1- Makâsıd ( Maksatlar, gayeler) ve vesâilden ( Vesileler, sebeplerden) olan hükümler: Kuran'da bazı hükümler, ulaşılması istenilen, asıl gaye ve hedeflere yönelikken, bazıları da bu gayelere ulaştıran araç niteliğindedir. (s. 52) Makâsıttan olan hükümler değişmezken, vesâilden olan hükümler daha esnek bir yapıya sahiptir. ( s. 53)
2- Bazı hükümlerin illeti akıl yoluyla bilinirken, bazıları bilinmeyebilir. Mesela Hz Peygamber ilk önceleri kurban etinin 3 günden fazla saklanmasını yasaklamıştır, sonra da bunu serbest bırakmıştır. Çünkü bu hükmün illeti, o zamanki kıtlık ve fakirlik idi. İlletleri akılla tam olarak anlaşılamayan şeylere örnek olarak, namazın rekatlarını verebiliriz. Mükellefler bunları eksiksiz yerine getirmekle sorumludurlar. ( s. 54)
3- Vahye müstenit hükümler ve ictihadî hükümler: Vahye istinat edilen hükümler değişmezken, ictihadî ve rey (Şahsî görüş, fikir) ürünü olan hükümler değişime açıktır. ( s. 55)

Geçici olarak değişen hükümler: Bu tür hükümler her zaman için geçerliliğini korumakla birlikte, herhangi bir maslahat veya zorluktan dolayı o an için uygulanmayan hükümlerdir.

1- Zaruretler haramları mübah kılar: Mesela zaruret halinde, zaruret miktarını aşmamak şartıyla domuz eti giyilebilir. Haramların haram olmaktan çıkması geçicidir, zaruret ortadan kalktığında hüküm yine, eski haline döner. ( s. 57)

2- Meşakkat kolaylığı celbeder: Yol Emniyeti veya güvenliği yok ise, Hac vacip olmaktan çıkar. (s. 58)

2. Bölüm
Hükümlerin değişebilirliği hakkında farklı görüşler:

Kuran ahkamının değişimi konusunda üç görüş vardır: İfrat görüş, tefrit görüş ve mutedil görüş.

İfrat görüş: Bu görüşe göre inançla ilgili hükümler hariç Kuran'ın bütün hükümler değişebilir. Temel görüşleri: Kuran'daki inanç değişmezken, hukuk içerikli ayetler değişebilir. Din ve hukuk ayrı şeylerdir. Hazreti Ömer'in uygulamaları, hukukun değişebileceğini delilidir. Hukukla ilgili ayetler tarihseldir. ( s. 65)

Tefrit görüş: 'Mevrid-i nasda içtihada mesağ yoktur.' kuralını en kapsamlı bir şekilde geçerlidir. Değişmenin sahasını da oldukça dar tutarlar. “Zamanların değişmesiyle hükümlerin değişmesi inkâr edilemez." kuralındaki ahkamdan kasıt, kesin delillere dayanmayan örf ve adetlere dayanan hükümlerdir, demektedirler. İlletler bahane edilerek hükümler ortadan kaldırılamaz. Peygambere dahi Kuran da bir değişiklik yapma yetkisi verilmemiştir.

Mutedil görüş: İslam'a göre insanın doğası değişken değildir. İslam, zamanla değişmeyen, zaman geçtikçe kavranması gereken bir sistemdir. İnsanlar mı dine uyacak yoksa din mi insanlara tabi olacak, uyacaktır. İnanç esasları ve can, mal, namus, akıl ve dini korumak için gönderilen had cezaları, miras hukuk değişmez. ( s. 69)

Din ve hukuk farklı şeyler midir?

Bu iddia, Allah'ın Rabliğini de inkar anlamına gelir.  Allah'ın rabliği, dünya hayatını düzenleme ile ilgili bir kavramdır. Firavun da, " ben sizin en yüce Rabbimiz değil miyim?" derken, aynı şeyi söylüyordu. Allah'ın varlığını kabul etmekte ama onu Rabbini rabliğini kabul etmemekte idi. Aynı yapı Mekkeli müşrikler de de vardı. Günlük hayatlarına müdahale edecek rab olan bir Allah'ı kabul etmek istemiyorlardı. İslam'da hukuk ile inanç iç içedir. İslam, diğer hukuk sistemlerinin zorluk çektiği 'kontrol' problemini, insanların kendi kendilerini kontrol etmelerini sağlayarak en aza indirmiştir. ( s. 71) İslam şeriatının anlamı; Allah'ın kulları için hayatın tüm işlerine dair öngördüğü hükümler ve inançlardır. Yani şeriat din ile eş anlamlıdır. ( s. 72) Şura Suresi, 13; Şura Suresi, 21; Casiye suresi, 18; Maide suresi, 48. ayetlerde şeriat doğrudan doğruya kullanılır.(s. 73)

Hazreti Ömer'in uygulamaları

Hz Ömer, ganimet malı olan Sevâd arazilerinin topraklarını askerleri dağıtmamıştır. Ayrıca, müellefe-i kulûbtan olanlara da zekat malından pay verilmesine izin vermemiştir. Halbuki bu konu ayetle sabit idi. Peki olayın aslı nedir? Savaş ile elde edilen mallar, elde ediliş şekillerine göre 'fey' veya 'ganimet' olarak isimlendirilir. Verilecekleri yerler açısından bunlar birbirinden farklıdır. Malların savaş ve güç kullanılmaksızın Müslümanların eline geçmesine, fey denir. (s. 75) Müslümanların savaş yoluyla gayrimüslimlerden ele geçirdikleri esir ve her türlü mala ise ganimet denir. (s. 78) Ganimet savaşa katılan askerlere dağıtılırken, feyin kullanım hakkı o günkü devlet başkanına bırakılmıştır.(s. 89)  Hz Ömer istişare ettikten sonra, Haşr, 6-10. ayetleri okuyup, bu ayetleri kendisine delil göstererek Sevâd arazisini fey statüsünde değerlendirmiş, ümmetin geleceğini düşünerek araziyi fey olarak kabul etmiştir. (s. 90) Hz Ömer, "Peygamberin kalplerinizi kazanmak amacıyla size verdiği bir şeydi bu. Bugün ise Allah, İslam'ı aziz kıldı ve size ihtiyaç bırakmadı." diyerek, müellefe-i kuluba verilen zekattan payı kaldırmıştı. (s. 92) Burada hükmün illeti, Müslümanların güçlü veya zayıf olmalarıdır, yoksa hükmün tamamen kalkması söz konusu değildir. Bu konuda karar mercii devlet başkanı olarak görülebilir. (s. 94) Hz Ömer'in uygulaması, hükmün üzerine bina edilmiş olduğu iletin kalkmasından dolayı geçici olarak askıya almadır. Her ne zaman o illet dönerse, hükümde döner. Kısaca, Hz Ömer ayetin hükmünü kaldırmamıştır. (s. 95) Zaten Hz Ömer'in müellefe-i kulubtan kaldırdığı zekat hissesini, Ömer İbni Abdülaziz tekrar getirmiştir. (s. 170) Kısaca bazı kesimlerce Hazreti Ömer'in uygulamaları yeterince tahlil edilmeden, referans olarak gösterilmeye çalışılmıştır. (s. 191)

 

                     

Doç Dr Hüseyin Çelik, Kuran Ahkamının Değişmesi